على اصغر شميم
295
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
كه دو نفر نمايندهى خانوادهى حاجى ايلخانى و دو نفر نمايندهى ايلخانى بودند ، از طرف سايرين نمايندگى داشتند كه عوايد سهام را هر سال گرفته و بين ديگران تقسيم نمايند . بعدها شركت نفت بختيارى منحل و ضميمهى شركت بهرهبردارى اوليه گرديد و دوازده هزار سهم خوانين هم تبديل به سهام « شركت بهرهبردارى اوليه » گرديد . دوم - قراردادى راجع به خريدارى اراضى بود كه هر سال شركت اراضى را كه در حدود خاك بختيارى لازم داشت از ايلخانى و ايلبيگى به قيمت معينى خريدارى مىكرد و اين دو كه خود را نمايندهى دولت مىدانستند ، متعهد بودند كه وجه آن را به صاحبان حقيقى اراضى برسانند . اگر برحسب اتفاق ، اراضى خريدارى شده متعلق به يكى از خوانين بود ، وجه آن را با كم و كسر كردن معمول خودشان به او مىپرداختند و اگر خانى پيدا نمىشد كه خود را مالك اراضى مزبور معرفى كند ، قيمت اراضى جزء درآمد ايلخانى و ايلبيگى محسوب مىگشت . سوم - قراردادى دربارهى حفاظت محل بود كه ايلخانى يكى از خانزادهها را به عنوان سر مستحفظ به شركت معرفى مىكرد و عدهاى تفنگچى در اختيار او مىگذاشت . شركت ، حقوقى به سر مستحفظ و تفنگچيان مىپرداخت و آنها امنيت ناحيه را حفظ مىكردند و سالى سه هزار ليره هم به ايلخانى مىداد . اين سر مستحفظ ضمنا حاكم محل بود و همهى كارهاى حقوقى و جزايى به رسم قديم معمول در ايل عمل مىكرد . قرارداد سوم تا موقعى كه نفوذ حكومت مركزى در خوزستان مستقر نشده بود ، به قوت خود باقى بود ولى بعدها با ايجاد ادارات دولتى و ژاندارمرى و غيره خودبهخود از ميان رفت ، ولى پرداخت سالى سه هزار ليره پابرجا بود . در سال 1909 ( 1327 قمرى ) شركت نفت قراردادى با شيخ خزعل منعقد و يك ميل مربع از اراضى آبادان را براى ايجاد پالايشگاه از او خريدارى نمود . سال بعد ساختن پالايشگاه شروع و سه سال بعد خاتمه يافت . به موجب قرارداد ديگرى كه شركت با شيخ خزعل داشت ، حافظت ناحيهى آبادان را شيخ در مقابل مبلغى كه شركت مىپرداخت ، عهدهدار بود . در سال 1912 ( 1331 قمرى ) اولين نفتى كه از معادن جنوب ايران استخراج شده بود ، به شكل خام صادر گرديد كه مقدار آن 43000 تن بود . سال بعد اين مقدار به 81000 تن بالغ گشت و در سال 1914 ( 1333 قمرى ) به 274000 تن رسيد . موقعى كه اولين جنگ جهانى آغاز گرديد ، شركت نفت داراى معدن بزرگ مسجد سليمان و خط لولهاى از معدن مزبور تا آبادان و پالايشگاه متناسبى در جزيرهى آبادان بود و مىتوانست كمك مهمى به عمليات جنگى انگلستان و متفقين آن بنمايد . داستان خريد سهام شركت نفت ايران و انگليس ( از طرف دولت انگليس ) در كتابى كه